NCERT Solutionss Logo

भारत: आकार और स्थिति - Class 9 भूगोल Notes

Yeh notes Class 9 NCERT Geography ke Chapter 1 'Bharat: Aakar aur Sthiti' par based hain. Isme hum janenge ki Bharat ka vishal kshetr kitna hai, iski bhautik sthiti kya hai, aur yeh duniya ke nakshe mein kahan aata hai. Saath hi, Bharat ke padosi deshon aur samudri seemaon ke baare mein bhi jankari milegi.

Mukhya Bindu (Key Points)

  • Bharat ka kul kshetr 32,87,263 sq. km hai.
  • Bharat uttar se dakshin tak 3,214 km aur poorv se pashchim tak 2,933 km phaila hua hai.
  • Bharat ki sthiti uttari golaardh (Northern Hemisphere) mein hai.
  • Bharat ke do mukhya andolak (latitudinal) aur deshantar (longitudinal) vistaar hain.
  • Bharat ki samudri seema kafi lambi hai – 7,516.6 km.
Here we have provided NCERT notes for Class 9 भूगोल in hindi Language, Just select the chapters below to get notes of the same:

भारत and आकार और स्थिति

भारत का भौतिक स्वरुप

अपवाह

जलवायु

प्राकृतिक वनस्पति तथा वन्य प्राणी

जनसंख्या

Bharat Ka Aakar (Size of India)

Bharat ka kul bhugolik kshetr 32,87,263 sq. km hai, jo duniya ka saatvaan (7th) sabse bada desh hai. Bharat ki sthiti 8°4′ N se 37°6′ N uttari akshansh aur 68°7′ E se 97°25′ E poorvi deshantar ke beech hai. Utter se dakshin tak ki doori 3,214 km aur poorv se pashchim tak 2,933 km hai.

Bharat ka pramukh (main) bhoobhag Kark Rekha (Tropic of Cancer) dwara do bhagon mein banta hai – uttar ka samshitoshit (temperate) aur dakshin ka ushnakatiy (tropical) hissa. Isliye Bharat ko ushnakatiy desh bhi kaha jata hai.

Bharat Ki Sthiti (Location of India)

  • Uttari golaardh (Northern Hemisphere): Bharat purn roop se uttari golaardh mein aata hai.
  • Poorvi golaardh (Eastern Hemisphere): Bharat ka sabhi bhaag poorvi golaardh mein hai.
  • Kark Rekha: 23°30′ N akshansh, jo desh ke beech se guzarti hai (Rajasthan, Madhya Pradesh, Chhattisgarh, Jharkhand, West Bengal, Mizoram se).
  • Standard Meridian (Bharat ka maanak deshantar): 82°30′ E (Allahabad, Uttar Pradesh se guzarta hai), jiska upyog Indian Standard Time (IST) ke liye hota hai.
  • GMT se antar: IST GMT se 5 ghante 30 minute aage hai.

Bharat Ki Samudri Seema Aur Padosi Desh (Coastal Boundaries and Neighbors)

Bharat ki samudri seema 7,516.6 km lambi hai, jo Arabian Sea, Bay of Bengal aur Indian Ocean se milti hai. Iske alawa, Bharat ke do pramukh samudra-paat (sea routes) hain – Gulf of Kutch aur Gulf of Khambhat.

Bharat ke padosi desh (land neighbors) uttar mein Pakistan, Afghanistan, China, Nepal, Bhutan, Bangladesh, Myanmar aur dakshin mein Sri Lanka, Maldives (samudri raaste) hain. Prithvi par Bharat ki sthiti ko dekhoge to pata chalega ki Bharat ek taraf Himalaya ki raksha karta hai aur doosri taraf samudra se ghira hua hai.

Bharat Ke Ghatak Rajya (Indian States and Union Territories)

Bharat mein kul 28 rajya aur 8 kendra shasit pradesh (Union Territories) hain. Sabse bada rajya Rajasthan (kshetra phal) aur sabse chhota Goa hai. Lekin kshetr ke hisaab se sabse chhota kendra shasit pradesh Lakshadweep hai.

Bharat Ki Sthiti Ka Mahatva (Importance of India's Location)

  • Vyaparik Darwaza: Purani samay se hi Bharat ke samudri raashre (sea routes) se vyapar (trade) hota tha – jaise 'Silk Route' ka hissa.
  • Bhautik Vividhata: Himalaya, Ganga ka maidani ilaaka, desert, coastal plains – sab kuch ek hi desh mein.
  • Jalvayu aur Moosam: Kark Rekha ke karan Bharat mein monsoon ka prabhav spasht hai.
  • Sanskritik Vividhata: Alag-alag bhasa, dharam aur reeti-rivazon ka sangam.

Important Terms (Yaad Rakhiye)

  • Latitude (Akshansh): Bhumi ke kisi bindu ki uttar-dakshin stithi.
  • Longitude (Deshantar): Bhumi ke kisi bindu ki poorv-pashchim stithi.
  • Indian Standard Time (IST): 82°30′ E par aadharit samay.
  • Tropic of Cancer: 23°30′ N akshansh rekhha.
  • Coastline: Samudra ke kinare ki lambai.

Yeh notes aapko Class 9 Geography Chapter 1 ke liye puri jankari denge. Inhe pahle line se padhe aur phir kuch important points ko highlight karein. Exam mein 'achhe number' lane ke liye ise do baar padh lena. Good luck!

Share a Word about Us

Facebook Twitter Whatsapp

;